Dio sunčeve energije u vidu talasa različite dužine stiže u atmosferu i na zemlju. Sunčevi zraci se mogu podijeliti na ultracrvene (toplotne) i ultraljubičaste (svjetlosne). Oni mogu imati toplotno, svjetlosno i hemijsko dejstvo na organizam.
Sunčevi zraci djeluju na kožu životinja. Od nje se odbijaju ili djelimično apsorbuju. Ultravioletne zrake više apsorbuje epidermis a manje korium. Dio svjetlosnih zraka prodire dublje do potkožnog tkiva i krvnih sudova.Sunčevi zraci djeluju povoljno na životinje osim kratkotalasnih ultravioletnih koji imaju štetno dejstvo na kožu sa malo pigmenta ili depigmentiranu. Kratki ultra ljubičasti zraci izazivaju proširenje krvnih sudova, crvenilo i zapaljenje kože. Djeluju na ćelije kože u kojima je smješten pigment. Melanin pretvara kratke u duge talase (toplotne). Životinje sa više pigmenta u koži i dlaci su otpornije na štetno delovanje sunčevih zraka.
Svjetlost (vidljivi ljubičasti i plavi zraci) djeluju na promet materija u organizmu, ubrzavajući ga. Zbog toga životinje u tamnim prostorijama duže izdrže bez hrane. Ukoliko se životinje drže u uslovima sa dosta sunčevih zraka, troše više hrane zbog bržeg prometa materija.Sunčevi zraci regulišu promet mineralnih materija (pozitivan uticaj na razvoj kostura), povećavaju broj crvenih krvnih zrnaca i hemoglobina (pigment eritrocita) u krvi, uništavaju štetne mikroorganizme, povećavaju nosivost živine i plodnost životinja (ispoljavanje estrusa, uspješnost osjemenjavanja, broj potomaka i dr.).Ultraljubičasti zraci pretvaraju provitamine (sterine) biljaka, kože i lojnih žlezda ’ životinja u vitamin D2 odnosno D3. Vitamin D reguliše promet mineralnih materija, prije svega kaicijuma i fosfora.
Nosivost živine se povećava sa produžavanjem svjetlosnog dana. S jedne strane svjetlost utiče na uzimanje veće količine hrane u toku dana, a. sa druge preko hipofize djeluje na intenzivniji rad jajnika: Suprotan efekat svjetlost ima na mitarenje (mijenjanje perja) jer ga produžava a u to vrijeme živina ne nosi jaja.Trajanje svjetlosti utiče na postizanje polne zrelosti i ispoljavanje estrusa, naročito onih vrsta koja ispoljavaju sezonsku polnu aktivnost. Kratko trajanje svjetlosnog dana stimuliše polnu aktivnost ovaca a inhibira kobila.
U našim najvažnijim proizvodnim rejonima cvijetni pupoljci trešnje počinju da se formiraju krajem juna i tokom jula, a njihov intenzivni razvoj se nastavlja do početka oktobra u godini koja prethodi cvjetanju.
Trešnja obično cvjeta krajem marta do sredine aprila.Sone trešnje prema vremenu cvjetanja se dijele na: ranocvjetne (na primjer primavera),srednjecvjetne (lionska rana) i poznocvjetne (lambert).Međutim,ako je vrijeme pred cvjetanja i za vrijeme cvjetanje suho i toplo, cvjetanje je bumo i traje svega 4 do 5 dana.Sve sorte su samobesplodne (autosterilne) i medubesplodne (intersterilne).Zato pri raspoređivanju sorata oprašivača pri podizanju zasada treba posvetiti punu pažnju. Da bi se obezbijedilo uredno i obilno plodonošenje, treba gajiti više sorti koje ne pripadaju jednoj već dvoma ili trima grupama. U novije vrijeme stvorena je sorta trešnje koja je samooplodna (stela).Period razvitka plodova (od cvjetanja do sazrijevanja) traje od 28-70 dana, što zavisi od sorte.
Sazrijevanje sorti od najranijih do najkasnijih razlikuje se za oko 45 dana.Trešnju oprašuju isključive insekti (85% medonosne pčele). Pošto su plodovi trešnje relativno sitni ( 3-7 g ) za postizanje prinosa od najmanje dva vagona po hektaru potrebno je da se opraši i oplodi bar 20-30% cvjetova. Za ovakvo oprašivanje potrebno je da se za svaki hektar trešanja ili višanja obezbijedi 4 -5 košnica.Sve sorte trešanja su samobesplodne jer se sopstvenim polenom ne mogu oplodili.Da bi se obezbijedila rodnost, potrebno je gajiti najmanje dvije sorte zajedno. Kod sorata trešanja je izražena i medubesplodnost (interinkompatibilnost) grupe sorata pa je neophodno gajiti više sorti koje ne pripadaju medubesplodnoj grupi.
Prema mnogobrojnim ispitivanjima koja su vršena u SAD. Engleskoj, Švajcarskoj,Rusiji, Njemačkoj, kod nas i u drugim zemljama svijeta, utvrđeno je da su sve sorte trešnje samobesplodne (stranooplodne), te se nijedna sorta ne može oploditi svojim sopstvenim polenom. Da bi se obezbijedila obilna i redovna proizvodnja kod trešnje, ne smiju se podizati jednosortni zasadi, već najmanje tri ili više sorti. Međutim, kod trešanja je vrlo čest slučaj da se pojedine sorte međusobno ne mogu oplođavati. Ta se pojava naziva interscerilnost ili medubesplodnost(interkompatihilnost).Od svih voćnih vrsta medusobnost je najviše izražena u sorti trešanja.Prvu interinkompatibilnu grupu sorti trešanja otkrio je Gardner još 1913. godine, a kasnije je otkriveno još nekoliko grupa.
Kruška je dugovječna voćka koja u povoljnim ekološkim uslovima može da živi i do 200 godina.
U intenzivnom gajenju vijek joj je kraći. Njena kruna može da dostigne velike razmjere (do 20 m visine). U prirodi se razvija piramidalna ili široko piramidalnu kruna. Kruška proredi poslije 4- 6 godinu. Sto zavisi od podloge,sorte i primjenjene agrotehnike gajenja. Slabo bujna sorta okalemljena na slabo bujnoj podlozi ranije prorodi.Kruška kao višegodišnja drvenasta listopadna cvijetnica sastoji se od vegetativnih i reproduktivnih (fruktifikacionih) organa.Vegetativni organi su korijen, stablo i list. a reproduktivni organi su cvijet. sjeme i plod. Reproduktivni organi služe za opstanak vrste a vegetativni za održavanje jedinke.
Dobro poznavanje morfološko-bioloških osobina olakšava iznalaženje najprikladnije agrotehnike i time postizanje visoke, redovne proizvodnje dobrog kvaliteta.Korijen je osnovni vegetativni organ kruške. Korijen učvršćuje biljku u zemljištu i iz njega usisava u vodi rastvorene mineralne hranljive materije i prenosi ih u stablo.Kruška obrazuje vertikalni i horizontalni korijen. Vertikalni korijen prodire duboko u zemljište i slabo se grana, dok se horizontalni razvija paralelno s površinom,dobro se razgranjava i obiluje korenovim dlačicama. Korijen šumske divlje kruške obično prodire do 2.5 m duboko u zemljište a ponekad do 4 m i više.Prirodna tendencija kruške je da razvija piramidalnu, rede polupinmidalnu i široku krunu. Osnovne grane u većini sorti razvijaju se pod uglorn od 60°. I pored toga, kruška se, kao i jabuka, najlakše prilagođava različitim oblicima krune. Kruna se sastoji od skeletnih (debljih i jačih) i tanjih obrastajućih grana na kojima su pupoljci, lišće i plodovi.
Kruna kruške je različite veličine, strukture i oblika, što u prvom redu zavisi od naslijednih osobina sorte a zatim od podloge, položaja, zemljišta i visine debla.Rodne grančice kod kruške su vite rodne grančice, krute rodne grančice, prstenasti izraštaji. rodni kolači i složeno rodno drvo.Rodno drvo koje nosi rodne grančice sa starošću smanjuje produktivnost.Najproduktivni je rodno drvo je do 8 godina slarosti, mada je taj vijek kod nekih sorti znatno kraći i svodi se na svega 4 godine.Za proizvodnu praksu je od značaja da se poznaju vrste pupoljaka, posebno cvijetni i spavajući pupoljci.Kod kruške se uspavani pupoljci mogu aktivirati i poslije 10 godina.
Za postizanje visokih prinosa značajno je poznavanje fiziologije cvijetnih pupoljaka (vrijeme obrazovanja, broj cvjetova u cvjetnom pupoljku i đr.)Kod većine sorti cvijetni pupoljci počinju da se obrazuju u toku juna i jula. Vrijeme obrazovanja cvijetnih pupoljaka zavisi uglavnom od godine, vremenskih prilika u toku vegetacije i primenjene agrotehnike. Đubrenjc azotnim dubrivima neposredno pred početak obrazovanja cvijetnih pupoljaka doprinosi povećanju proizvodnje plodova u narednoj godini. Broj cvjetova u jednom cvijetnom pupoljku je različit i zavisi od sorte i uslova sredine. Obično u cvijetnom pupoljku ima od 8 - 10 cvjetova.
Voćarstvo je primjenjena nauka izrazito agrobiološkog karaktera.
Obuhvata preko dvadeset voćnih vrsta s velikim brojem sorti raznovrsnih po storijskom postanku i biološko-privrednim osobinama, pa otuda i vrlo osjetljive prema uslovima života i gajenja.Voćarstvo ima zadatak da proučava biološke i morfološke osobine pitomih voćaka, ekološke činioce, načine razmnožavanja i njegovanja. Kao takvo, voćarstvo je ogranak arborikulture. koja se bavi proučavanjem uslova i načina gajenja svih drvenastih biljaka (ukrasnog šiblja, šumskog drveća itd.).
Nikada ranije u svojoj mnogovjekovnoj hstoriji voćarstvo nije bilo izloženo velikim revolucionarnim promjenama kao u posljednjih trideset godina.
Brz razvitak voćarstva uslovljen je naučnim i tehničkim progresom.
U prvom planu su intenzifikacija i mehanizacija u voćarstvu, zatim mijenjanje sortimenta i uvođenje u prozvodnju novih kvalitetnijih sorti sa većim biološkim potencijalom, iznalaženje novih i ekonomičnih sistema gajenja i formiranje odgovarajuće krune prilagođene vrsti i sorti i ekološkoj sredini, kao i rezidba. obrada, đubrenje, navodnjavanje i zaštita voćaka od bolesti i štetočina.Za privredu naše zemlje voćarstvo je od vrlo velikog značaja. Voćarska proizvodnja i trgovina po važnosti i vrednosti jednaka je onom u ratarstvu, stočarstvu i povrtarstvu. U našoj zemlji postoje odlični prirodni uslovi za gajenje skoro svih vrsta voćaka.Pod povoljnim klimatskim uslovima voćke veoma dobro uspijevaju i na relativno strmim nagibima.
Dobro njegovane voćke daju velike prinose po jedinici površine (do 5 i više vagona).
Svjcži plodovi voćaka su gotovo nezamjenljiva, zdrava hrana, koja vrlo često ima i ljekovito dejstvo i terapeutsku vrijednost.Vrijednost plodova zasniva se na znatnim količinama šećera (l'ruktoza, glukoza i saharoza) i mineralnih soli. kiselina i vitamina.Svjcži plodovi sadrže obično oko 15% šećera, a kesten i da 35% ugljenih hidrata.Groždani Šećer (glukoza) i voćni šećer (levuloza ili l'ruktoza), iako su istog hemijskog sastava, nisu iste slasti. Ako se slast običnog Šećera označi sa 100 onda grožđani šećer ima slast la a voćni 1 /3.Kod jabuke, breskve. kajsije i banane preovladuje redukovani šećer (glukoza i levuloza-fruktoza) i saharoza u skoro podjednakim količinama. Kod trešnje,višnje, ribizle. maline i plodova drugog sitnog voća preovladuje redukovani šećer,sa malo saharoze. U grožđu i smokvi preovladuje redukovani šećer, dok kod ananasa ima više saharoze.
Od kiselina kod jabuke, kruške, trešnje, višnje, breskve. kajsije i šljive preovladuje jabučna kiselina (SO-90%). Kod grožđa preovladuje vinska kiselina, a onda jabučna i samo malo limunske. Kod ribizle, limuna, pomorandže preovladuje linumska kiselina (oko 4/5 ukupnih kiselina).Plodovi, naročito jabuke sadrže tzv. trpke materije (tanin, neki sastojci koji sačinjavaju boju i drugi sastojci koji su manje poznati).Od mineralnih materija najviše ima kalijuma. Kalijumove soli se apsorbuju
u našim tkivima a prije svega u mišićima. Od jedinjenja kalcijunm najviše ima kalcijum-karbonata (1,5-2,7 g na I kg ploda), zatim kalcijum-fosfata i magnezijumsulfata.Plodovi voća najviše sadrže vitamin C, a onda vitamin A (karotin), B (aneurin).B2 (laktotlavin).U toku razvića plodova odvijaju se razne hemijske promjene uslijed čega se mijenja njihov hemijski sastav, od čega zavisi i kvalitet plodova.
U uzgoju koza, za ostvarivanje visoke proizvodnosti neophodno je osim omogućavanja kvalitetnog i dostatnog obroka, kozama omogućiti dovoljne količine svježe i čiste vode.
Iako se za koze zna kako lakše podnose žeđ od ostalih preživača, te kako primitivnije pasmine mogu čak i preživjeti dobivajući minimalne količine vode iz zelene vegetacije i rose, ipak se ne smije zanemariti njihova potreba za vodom. Jer u proizvodnji se ne radi o preživljavanju, a nedostatak vode izravno utječe ne samo na proizvodnost,nego i na otpornost i zdravstveno stanje životinja u uzgoju.
Potrebna količina vode po jednom grlu ovisi o brojnim faktorima: vrsta obroka, veličina grla, fiziološki stadij grla, temperatura zraka, proizvodni cilj, i dr. Koze unutar normalne temperature zraka i vlažnosti u uvjetima Hercegovine prosječno piju 3,5 l vode po kg pojedene suhe tvari obroka, tj. prosječna dnevna potrošnja vode po grlu iznosi 7-10 litara.
Porastom temperature iznad 30°C povisuje se i potreba za vodom, a padanjem temperature ispod 5°C smanjuje se i potreba za pijenjem vode.
Stoga najsigurnija receptura za nuđenje vode kozama u uzgoju jest da im se omoguće dovoljne količine vode kako bi je životinje uvijek mogle konzumirati po volji.Treba se znati i to kako koze nerado piju toplu vodu, ali se mora pripaziti i da im voda nije prehladna, osobito ako se radi o jarićima i visokogravidnim kozama.Zatim koze su jako osjetljive na higijensku kakvoću vode, te im voda uvijek mora biti čista, nezaražena i ponuđena iz čistih posuda ili pojilica.
U cilju efikasnije ishrane i podmirivanja potreba u hranljivim materijama u većim stadima krave se mogu podijeliti u grupe.
Životinje u grupi treba da budu ujednačene kako bi obrok sličnog sastava podmirio njihove potrebe. Osnovna podjela može biti na: krave u laktaciji, zasušene krave i prvotelke. Krave u laktaciji se mogu podijeliti prema periodu laktacije u tri podgrupe. To su krave na početku (traje oko 2 meseca), sredini (traje oko 6 meseci) i kraju laktacije (traje oko 2 meseca). Podjela se može obaviti i prema nivou mliječnosti. Obroci se mogu sastavljati za svaku proizvodnu grupu. Ne samo pri slobodnom već i pri vezanom načinu držanja ishrana se može obaviti prema grupama. U tom slučaju na stajalištima (ležištima) biće jedna pored druge krave muzare (prema vremenu teljenja, mlječnosti), bremenite i zasušene.
Kriterijum za podjelu teladi u proizvodne grupe može biti vrsta hrane. Tako se mogu formirati grupe koje se napajaju punomasnim mlijekom, zamjenama za mlijeko i hrane suvom hranom.Junad u tovu se mogu podijeliti prema periodima tova na grupe u pripremnom (120- 220 kg), srednjem (220-350 kg) i završnom periodu (350-420-450 kg).Veći broj proizvodnih grupa priplodnih junica se može formirati prema uzrastu i to: 4-6, 6-9, 9-12, 12-16, 16-24 mjeseca i visokobremenite (2 mjeseca prije teljenja).
U ishrani različitih ali i istih kategorija postoje razlike u broju hranjenja u toku dana. Sledeći primjer pokazuje razlike u broju hranjenja teladi različitog uzrasta. Veoma mlada telad (3-5 dana uzrasta) napajaju se češće (4-5 puta) sa manjim količinama mlijeka (0,5-1,0 I). Poslije se smanjuje broj hranjenja a povećava količina tečne hrane (od 3x2 i na 2x3 I tečne hrane).'Do 45.odnosno 60. dana uzrasta telad se napajaju tečnom hranom a poslije toga ne moraju.
Hranjenje ostalih kategorija se obavlja najčešće 2-3 puta dnevno. Krave muzare se hrane onoliko puta koliko puta se dnevno muzu (2-3 puta). Ishrana kabastom hranom može biti po volji ali se i ona mogu davati 2-3 puta dnevno ali pri svakom hranjenju treba da ostane oko 10% od količine. Ovaj ostatak pokazuje da su goveda konzumirala kabastu hranu ad libitum (po volji). Koncentrovana hrana se može dati kravama u izmuzištu ili više puta u toku dana. Elektronske hranilice omogućavaju da krave određenu količinu koncentrata jedu više puta u toku dana, već prema ješnosti.
Tehnika hranjenja goveda zavisi od vrste hraniva i obroka, pripremljenosti hraniva, načina držanja grla, stepena mehanizacije i automatizacije radnih procesa.Tečna hrana (mlijeko, zamjene za mlijeko) daje se telad ima iz posuda ili pomoću cucli. Postoje rešenja automatskog napajanja teladi mlijekom. Suha kabasta hrana se stavlja u jasle ili na krmni sto a koncentrat u jasle ili automatske hranilice.
Raspodjela hraniva može biti ručna ili mehanizovana sa različitim stepenom automatizacije ali se transport u oba slučaja obavlja mehanizovano. Za transport i raspodjelu kabastih hraniva koriste se samoistovarne prikolice.
Oranjem se zemljište obrađuje duboko, ali grubo. Poslije njega površina je neravna, sa mnogo gruda, nedovoljno isitnjena i izmiješana.
Zato se orano zemljište mora prije sjetve ili sadnje još dopunski obraditi da bi se dobio lijepo pripremljen površinski (sjetveni) sloj. Dopunskom obradom se unose i miješaju đubriva ako se rasturaju između oranja i sjetve. Osim toga, često između oranja i sjetve prođe mnogo vremena (za proljetne usjeve obično se ore u jesen), pa se tlo slegne i zbije, niknu korovi, stvori se pokorica ili pukotina u zemlji, pa se te pojave dopunskom obradom otklone.
Površina tla prije sjetve ili sadnje treba da bude odlično pripremljena,bez gruda, sitna, rastresita i ravna. Ako je tlo neravno i grudasto, mašine po njemu teško rade (od sijačice do kombajna), sjeme zapada između gruda, gdje nema vlage za klijanje, ili ispod njih, gdje mu je otežano ili onemogućeno nicanje.Dopunska obrada treba da omogući da se sjeme može pokriti rahlom,sitnom zemljom da bi tako pokriveno imalo dovoljno vlage, da bude zaštićeno od sunca, vjetra i ptica.Dopunska ili površinska obrada ne treba da bude duboka, jer je tu ulogu već obavilo oranje. -Dopunska obrada ne mora uvijek da bude posebna mjera,jer se uz plug mogu vezati različita druga oruđa, pa se ove dvije operacije mogu uraditi odjednom.
I za mjere dopunske obrade vrijedi ono što je rečeno za oranje, tj. da ih treba izvoditi po umjereno vlažnom zemljištu. Po mokrom i suhom tlu teže se primjenjuju, kvalitet rada je lošiji, kvari se struktura tla itd.Za površinsku pripremu tla prim jenjuju se različite m jere polifazne obrade,kao što su blanjanje, tanjiranje, kultiviranje, drljanje, valjanje, kao i monofazna obrada, kao što je upotreba kombinovanih oruđa.
